Bộ tam plakat

Hiện tại chúng ta có ba dạng cá plakat được chấp nhận trong các cuộc triển lãm khác nhau trên toàn thế giới. Trong bài viết này, tôi muốn chia sẻ những cảm nghĩ của mình về các dạng betta đuôi ngắn này. Tôi hy vọng bài viết sẽ làm sáng tỏ nhiều điều về sự khác nhau giữa các dạng plakat và tiêu chuẩn của mỗi dạng. Nên nhớ rằng bài viết sẽ ít nhiều trùng khớp với tiêu chuẩn hiện tại của IBC về plakat

Lai tạo và nuôi dưỡng cá đuôi tưa

Dù hình dạng có kỳ lạ như cá đuôi tưa thì cũng không có sự khác biệt đáng kể nào về hành vi sinh sản giữa các dòng cá betta thuần dưỡng. Cá đuôi tưa nổi tiếng là hung dữ khi sinh sản, điều này nói chung liên quan đến một yếu tố rằng cá đuôi tưa đực mang bộ vây nhẹ hơn nhiều so với các loại cá betta đuôi dài khác, kết quả là chúng sẽ bơi nhanh hơn và mắn đẻ hơn. Hầu hết các nhà lai tạo có trách nhiệm sẽ lưu ý đến việc ép cá đuôi tưa, và theo dõi quá trình ép cá một cách kỹ lưỡng hơn bình thường để đề phòng cá cái bị cắn thương tích quá nghiêm trọng. Tuy nhiên, trong hầu hết mọi trường hợp, cặp cá sẽ bắt cặp và sinh sản một cách suôn sẻ với đôi chút trầy xước cho cả hai, điều được coi bình thường khi ép cá betta.

Định nghĩa về cá đuôi tưa chất lượng

Với mục đích trưng bày thể loại cá đuôi tưa, cá đuôi tưa được định nghĩa là cá có màng vây triệt thoái tối thiểu 33% khỏi các tia vây trên tất cả các vây chính (gồm đuôi, vây lưng và vây hậu môn). Yêu cầu này là bắt buộc đối với tất cả các vây chính nhưng không bắt buộc đối với tất cả các tia vây để đạt yêu cầu tối thiểu của thể loại đuôi tưa. Trên tạp chí Flare! số tháng 3 và 4 năm 2004, Uỷ ban trọng tài của IBC đã ban hành các tiêu chuẩn mới liên quan đến việc đánh giá về cá đuôi tưa. Nên nhớ rằng những tiêu chuẩn đánh giá trên chỉ áp dụng đối với cá đuôi tưa đực, còn cá đuôi tưa cái được đánh giá theo tiêu chuẩn về màu sắc dựa trên màu sắc của chúng.

Tia đơn (single ray) - ở cá đuôi tưa tia đơn lý tưởng, viền ngoài phải liền lạc và triệt thoái màng vây đều nhau trên tất cả các tia sơ cấp và tia nhánh.

Tia chéo (cross ray) – cá đuôi tưa tia chéo dĩ nhiên bao gồm những cặp tia vây kéo dài và bắt chéo với nhau. Cá đuôi tưa tia chéo mà mọi vị trí trên đuôi đều có tia vây bắt chéo nhau đôi khi được gọi là "King Crowntail", và được coi là cao cấp nhất trong thể loại đuôi tưa.

Cá đuôi tưa tia chéo đực (M. Tan).

Sự hình thành dòng cá đuôi tưa

Từ cá đuôi răng cưa phát triển thành cá đuôi tưa - hai tia đôi (DDR) – Cá đuôi tưa đã hình thành như thế nào?

Nhiều người nuôi cá thường hay thắc mắc về nguồn gốc của một loại đuôi nào đó nhưng không loại nào gây ra nhiều hứng thú như loại cá đuôi tưa (crowntail). Thật khó để tin rằng cá đuôi tưa đã được tạo ra (và vẫn đang được tạo ra) qua quá trình lai tuyển chọn đặc điểm tia vây kéo dài. Trong một bầy cá bình thường, bạn thường thấy một số cá thể có tia vây kéo dài, nhất là cá mái, thậm chí nhiều con như vậy rất khó phân biệt với cá đuôi tưa mái nếu chỉ căn cứ vào những tia vây răng cưa. Đặc điểm khác thường này được nắm bắt và khai thác bởi các nhà lai tạo, những người tích cực phát triển cá betta đuôi răng cưa thành loại cá siêu đặc biệt: cá đuôi tưa.

Lai tạo cá đuôi kép

Cá đuôi kép được tạo ra bởi một gen đột biến làm đuôi bị chia làm hai thuỳ. Đặc điểm nữa cũng được tạo ra bởi gen này đó là cái vây lưng cực to. Có lẽ gen đuôi kép làm nửa thân trên của cá betta bị đột biến nên phát triển giống như nửa thân dưới, do đó tạo ra một vây hậu môn và phần đuôi đặc biệt giống như nửa thân dưới của cá.

Theo giả thuyết này, vây lưng của cá đuôi kép lớn hơn nhiều lần so với cá đuôi đơn bình thường. Trên thực tế, vây lưng và vây hậu môn ở cá đuôi kép có cùng kích thước và độ rộng.

Một con đuôi kép non với hai thùy vây xếp chồng lên nhau và hoàn toàn phân tách.

Những đặc điểm không đạt ở cá đuôi kép

Đôi khi rất khó để chọn những con betta chất lượng từ một bầy cá non nên cách tốt nhất là loại bỏ bớt những con không đạt chất lượng. Những con bị lỗi nặng thường xuất hiện chỉ sau một vài tuần tuổi và nhà lai tạo nên loại bỏ chúng để tập trung vào những con cá tốt hơn. Những lỗi thông thường ở cá đuôi kép bao gồm: thùy đuôi không đều, thùy đuôi phân tách hình chữ Y, vẹo cột sống, dị dạng và thùy đuôi bị dính

Thuỳ đuôi không đều
 

(C. Yew)

Định nghĩa về cá đuôi kép chất lượng

Tất cả chúng ta đều có khái niệm như thế nào là một con cá betta đẹp nhưng mục đích của bài viết này là để giới thiệu về các tiêu chuẩn chấm điểm của IBC (chương 5). Nên nhớ rằng với một con cá có bề ngoài lý tưởng, dù là đuôi đơn hay đuôi kép, ba vây lẻ sẽ làm thành một đường liền lạc mà không hề có khe hở.

Độ rộng của vây lưng ở cá đuôi kép thường lớn hơn so với cá đuôi đơn. Vây lưng cá đuôi kép, một cách lý tưởng, là hình ảnh đối xứng của vây hậu môn.

Một cá đuôi kép xanh lục xuất sắc với vây lưng cực rộng (S. Khumhom)

Đuôi kép (doubletail) là gì?

Cá đuôi kép là một đối tượng được yêu thích từ khi chúng bắt đầu xuất hiện trong thế giới cá betta. Cá đuôi kép, như tên của chúng, có hai thuỳ đuôi phân lập. Chúng không phân ra hai bên như cá vàng mà theo kiểu trên - dưới. Hơn nữa, vây lưng của chúng dài hơn, thân cũng ngắn và mập hơn cá đuôi đơn bình thường vì điều này giúp chúng nâng đỡ bộ vây đặc biệt được tốt hơn.

Nuôi dưỡng cá halfmoon

Halfmoon có lẽ là loại cá cần được chăm sóc nhiều nhất. Nên nhớ rằng các dòng cá betta đuôi dài như halfmoon là cá thuần dưỡng và có lẽ không có khả năng tồn tại trong môi trường hoang dã. Điều này có nghĩa là cá halfmoon cần không gian và sự chăm sóc nhiều hơn so với cá betta đuôi ngắn.

Lai tạo cá halfmoon

Đặc điểm halfmoon không chỉ được hình thành bởi một gen mà từ nhiều gen kết hợp để tạo ra cái đuôi xoè rộng 180 độ. Cách lai tạo cá halfmoon tốt nhất là lai cá có nguồn gốc từ những dòng halfmoon chất lượng. Cá giống nên mua từ các nhà lai tạo chuyên nghiệp, cả trong lẫn ngoài nước. Nên trả nhiều tiền để mua được con cá mà bạn muốn hơn là mua con cá rẻ hơn nhưng không đạt chất lượng mà nó sẽ làm bạn tốn rất nhiều thời gian để lai tạo. Nếu không có con cá halfmoon chất lượng nào vừa với túi tiền hay có màu sắc, hình dáng mà bạn mong muốn thì bạn có thể bắt đầu xây dựng dòng halfmoon của mình bằng một cặp superdelta. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy một vài con halfmoon xuất hiện trong bầy cá con nếu cặp superdelta xuất xứ từ một dòng cá halfmoon. Nếu có thể, bạn hãy hỏi xem hình ảnh cá bố mẹ hay cá anh chị em cùng bầy. Nếu dòng cá tạo ra được nhiều halfmoon chất lượng thì bạn hoàn toàn có thể bắt đầu lai tạo từ những con superdelta thuộc dòng đó. Bạn hãy mua cặp cá tốt nhất có thể và chuẩn bị làm việc thật cật lực.

Tránh lai tạo những con bị tật một phần hay nghiêm trọng chẳng hạn như lưng gù, tự cắn đuôi và những kiểu dị tật khác. Những đặc điểm này có thể di truyền và bạn sẽ mạo hiểm khi dòng cá lai tạo qua nhiều thế hệ của mình có thể bị huỷ hoại ngay khi bạn nghĩ rằng mình đã đạt được mục đích. Chẳng hạn, một dòng cá có bộ vây hoàn hảo mà hệ thống miễn dịch yếu thì không được coi là một dòng cá hoàn hảo.

Chọn con cá đực tốt nhất mà bạn có thể tìm thấy. Cá halfmoon đực được bán đấu giá rất nhiều trên mạng Aquabid, vì vậy có rất nhiều lựa chọn cho bạn. Hãy tìm những con cá có cạnh vây thẳng và trơn tru, vây lưng to, không có khuyết tật trên thân và các vây giương thẳng – vây rũ không tốt vì đó là dấu hiệu cá không thể giương vây. Nếu có thể, bạn hãy mua cá trong độ tuổi từ 3 đến 6 tháng. Chúng tràn trề hormon và sẽ sinh sản rất dễ dàng.

Kiểm tra cá mái của bạn. Nó phải nổi bật trong bầy cá, cá mái quan trọng hơn cá đực rất nhiều đối với dòng cá của bạn. Hãy tìm những con cá có cạnh vây thẳng, vây lưng to, màu đẹp và mạnh khoẻ. Tia vây nên phân nhánh ít nhất 3 lần. 4 lần thì tốt hơn nhưng nhất định không được dưới 3. Đảm bảo rằng nó xuất phát từ một dòng halfmoon có chất lượng, rồi bạn sẽ thấy kết quả từ bầy con mà nó sinh ra. Các nhà lai tạo cá halfmoon hàng đầu thường sử dụng cá cái có đuôi phân nhánh từ 8 đến 10 lần, bởi vì chúng có xu hướng tạo ra nhiều cá con đạt chuẩn halfmoon. Hãy đảm bảo rằng nó xuất xứ từ một dòng halfmoon chất lượng để biết chắc nó sẽ sinh ra cá halmoon. Có rất nhiều cá betta được bán trên thị trường dưới mác “halfmoon” nhưng thực ra là cá delta hay superdelta xuất xứ từ dòng halfmoon. Hãy xem xét các đặc điểm ở cá cái tương tự như khi bạn chọn cá đực. Một cá cái mà góc đuôi không xoè đủ 180 độ và cạnh đuôi không thẳng thì KHÔNG phải là cá halfmoon cái.

Cấu tạo vây của dòng halfmoon

Cạnh đuôi và góc đuôi:

Con cá bạch tạng này có cạnh đuôi dài và thẳng. X là cạnh trên và Y là cạnh dưới. Góc giữa cạnh X và cạnh Y là góc đuôi hay góc xoè.

Betta Halfmoon

Betta Halfmoon

Đặc điểm halfmoon không chỉ được hình thành bởi một gen mà từ nhiều gen kết hợp để tạo ra cái đuôi xoè rộng 180 độ. Cách lai tạo cá halfmoon tốt nhất là lai cá có nguồn gốc từ những dòng halfmoon chất lượng. Cá giống nên mua từ các nhà lai tạo chuyên nghiệp, cả trong lẫn ngoài nước. Nên trả nhiều tiền để mua được con cá mà bạn muốn hơn là mua con cá rẻ hơn nhưng không đạt chất lượng mà nó sẽ làm bạn tốn rất nhiều thời gian để lai tạo. Nếu không có con cá halfmoon chất lượng nào vừa với túi tiền hay có màu sắc, hình dáng mà bạn mong muốn thì bạn có thể bắt đầu xây dựng dòng halfmoon của mình bằng một cặp superdelta. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy một vài con halfmoon xuất hiện trong bầy cá con nếu cặp superdelta xuất xứ từ một dòng cá halfmoon. Nếu có thể, bạn hãy hỏi xem hình ảnh cá bố mẹ hay cá anh chị em cùng bầy. Nếu dòng cá tạo ra được nhiều halfmoon chất lượng thì bạn hoàn toàn có thể bắt đầu lai tạo từ những con superdelta thuộc dòng đó. Bạn hãy mua cặp cá tốt nhất có thể và chuẩn bị làm việc thật cật lực.

Phân loại cá betta

Phong trào chơi cá betta phát triển mạnh vài năm gần đây kéo theo vô số người yêu thích và nuôi dưỡng loài cá xinh đẹp này. Vấn đề ở chỗ “cá betta” là một thế giới vô cùng đa dạng khiến người mới tham gia khó phân biệt hay hiểu rõ sự quan hệ giữa các dòng và loài cá betta khác nhau. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giới thiệu sơ lược về đặc điểm của từng dòng hay loài nhằm giúp các bạn có khái niệm cơ bản về chúng.

Ở đây, từ “cá betta” được hiểu theo hai nghĩa:

- Cá betta tức Betta splendens thuần dưỡng và những dòng cá phát xuất từ đó bao gồm cá đá Xiêm, cá đuôi dài, cá halmoon, đuôi kép, đuôi tưa…

- Cá betta tức chi cá Betta bao gồm Betta splendens hoang dã và gần 70 loài cá họ hàng khác.

Cách phân loại như vậy không chỉ phản ánh khái quát toàn bộ thế giới cá betta mà còn thể hiện xu hướng của thị trường cá cảnh nói chung. Sơ đồ phân loại như sau:

Cá betta là gì

Cá betta hay Betta splendens là loài cá hoang dã phân bố ở vùng Đông Nam Á bao gồm các nước Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Ngoài môi trường tự nhiên, chúng cư ngụ trong ruộng lúa, ao, đầm... nói chung là ở tất cả những vùng nước nông và tĩnh. Nhiệt độ thích hợp đối với cá betta từ 27 đến 30 độ C, nước mềm, có độ pH trung hoà hay hơi acid. Cá đực thường chọn những vị trí được che chắn tốt như trong các bụi lúa, rong hay bên dưới lá rụng… để làm tổ bọt và dẫn dụ cá cái đến đẻ trứng. Mỗi đợt sinh sản, cá cái đẻ hàng trăm trứng, trứng nở sau khoảng 1 ngày. Cá bột mới nở được cá cha chăm sóc trên tổ bọt thêm khoảng 3 ngày nữa cho đến khi chúng bắt đầu bơi tự do và bước vào đời sống tự lập.
 
Ngoài môi trường tự nhiên, cá Betta splendens (tức lia thia hoang dã) thường làm tổ trong các bụi lúa, rong hay bên dưới lá rụng